Ազատության ոչ միանշանակության մասին

Ինձ միշտ հետաքրքրում է, երբ մարդիկ փորձում են սահմանել (չշփոթել սահմանափակելու հետ) ազատությունը։ Մի երկու տարի առաջ արված մի գրառման մեջ ես որոշել էի, որ ազատության կարևոր հատկանիշ է կանխատեսելի կամ կանխանատեսված չլինելը։ Ընդհանրապես, ինձ այս սահմանումը բավական օգնել է ներանձնային խնդիրների լուծման ժամանակ, բայց այն խախուտ հենարան է դառնում, երբ փորձում ես կիրառել հասարակական հարաբերություններում։ Ոնց֊որ Հոլմսն է ասում, «մարդն առանձին վերցրած անլուծելի հանելուկ է, բայց ամբողջությամբ մարդիկ իրենցից ներկայացնում են մաթեմատիկական միասնություն և ենթակա են որոշիչ կանոնների։» (էդ դեռ հարց է անլուծելի հանելուկ է, թե ոչ, բայց դե․․․)

Այսինքն, կանխատեսելիության գործունը միանգամից կորցնում է նշանակությունը, երբ ներանձնայինից փոխադրվում է միջանձնային հարթակ։ Կարծես այլ օրենքներ ու օրինաչափություններ են գործում երկու միջավայրերում։ Օրինակ, պատկերացնենք բռնաբարության մեղադրանքով դատական գործ (։Ճ), որտեղ պաշտպանվող կողմը փորձում է համոզել դատավորին, որ մեղադրողը իր հետ սեռական հարաբերություն է ունեցել «ազատ կամքով» և ոչ հարկադրաբար։

Այստեղ «չկանխատեսված» լինելը միանգամից անհեթեթ է դառնում, քանի որ ազատ կամքով ինչ֊որ մեկի հետ քնելը սովորաբար շատ էլ կանխատեսելի է։

Քիչ առաջ մի ռադիոհաղորդում էի լսում, որի մասնակիցներից մեկը «Մենք ենք մեր ուղեղը» գրքի հեղինակն էր ու ասում էր, որ ազատությունը մեր ինքնությանը ու ինքնաընկալմանը համահունչ քայլերն ու որոշումներն են։

Բայց այս սկզբունքը նույնպես ոչ կիրառելի է դառնում, երբ միջանձնայնիցից կրկին վերադառնում ես ներանձնային դաշտ։ Գրողը տանի, արդյոք «ինքնությունից» էլ խախուտ հասկացողությո՞ւն։ Ու արդյոք «ազատությունը» չի ենթադրում, որ երբեմն կարողանաս քո կարծեցյալ «ինքնությունը» մի կողմ դնես ու փորձես նոր մտքեր, վարքագիծ, նոր «ինքնություններ»։

Մի խոսքով, խճճվել եմ այստեղ մեջտեղում․․․

Հիշողության հետ խնդիրներ ունենալու մասին

Իսահակյանի վրա մի աղջկա հանդիպեցի, բարևեցի՝ դեմքը ծանոթ թվաց։ Ճիշտ է, միանգամից հասկացա, որ այն ծանոթը չէր, որ թվացել էր, բայց ուշ էր արդեն։ Աղջիկը ― արտաքինից մոտ մի քսանհինգ կլիներ ― արդեն սկսել էր գանգատվել իր վատ օրվանից ու հիմա պատմում էր դիսերտացիայից։ Ինչ-որ տեղ տեսել եմ նրան, բայց ոչ մի կերպ չէի հիշում, թե որտեղ։ Ուզում էի հարցնել անունը, բայց մտածեցի, որ շատ անքաղաքավարի կլինի․ ախր այնպես ջերմ էինք զրուցում, ոնց-որ հազար տարվա ընկերներ լինեինք (ես էլ նույն ջերմությունն էի փորձում ցույց տալ՝ ինձ չմատնելու համար)։

Հետո, չզգացի էլ ինչպես, սկսեցի մխիթարել իրեն՝ որ ոչինչ, կգրի իր այդ անիծված դիստերտացիան, որը կյանքի ապահովագրության մասին էր։ Հետո՝ մի կես ժամ խոսեցինք հեծանիվ քշելու մասին։ Հետո՝ գործի տեղը ինչ-կա-չկա։ Այդ ամբողջ ընթացքում ուղեղս սկան էր անում վերջին երկու տասնամյակում հանդիպած բոլոր աղջիկներին։ Բայց տվյալների բազայում այդպես էլ ոչինչ չգտա այս մեկի մասին։

Գործից խոսալու ժամանակ մասին զգացի, որ զրույցը անձնական է դառնում ու հիմա կմատնեմ ինձ։ Հիմա կհարցնի, բա ուրի՞շ, ո՞նց են Վլադը, ի՞նչ կա Զինայից։ Բայց լավ էր, այդ պահին վերջացավ մեր զրույցը։ Մենք իրար հրաժեշտ տվինք՝ բռունցքները իրար սեղմելով։

Ես շարունակեցի ճանապարհս Իսահակյանով ու մի բան էր միայն մտքումս՝ բժշկի է պետք դիմել։ #Հիշողությունից հաճախ եմ գանգատվում, բայց այս մեկը չափազանց էր։ Սենց որ գնա, մի օր էլ մեկը կկանգնացնի փողոցում ու կպարզվի, որ ասենք իմ կինն է ու կողքի տղան էլ իմ երեխան է․․․

Խորհուրդ տվեք, ո՞ւր դիմեմ։

Նկարաշար

պատկերացնո՞ւմ եք, մենք առաջին սերունդն ենք, որի պրոֆփիքերը թերթելով հնարավոր ա լինելու տեսնել, թե ոնց ենք մենք դեռահասից երիտասարդ դառնում, երիտասարդից՝ միջին տարիքի, միջին տարիքից՝ թոշակառու, թոշակառուից՝ ծերունի, ծերունուց՝ զառամյալ։

իհարկե, եթե մտադիր եք ապրել այդքան երկար այդքան երկար ֆբ-ում մնալ։

ու պատկերացրեք ձեր լայք խփող ծիտ նկարները։ կամ ասենք, ձեր ինստագրամը ծերանոցից։

ու պատկերացրեք ձեր քոմմենթները, ասենք ինչ լավ ես պահպանվել վայ աղջի։

ինձ թվում ա, նույնիսկ էդ տարիքում, շարունակվելու են ֆոտոների տակ ու չաթերի հետևում իրար ֆլիրտելը ճ

Բաժանում

Ամեն քայլափոխի հետ բազմապատկվում են ճանապարհները, ամեն քայլափոխի հետ՝ կոտորակվում եմ ես, մասնատվում, բաժանվում ինքս ինձանից։ Ու ես, բաժանված ինքս ինձնից, շարունակում եմ քայլել ուրիշ ճամփով, և ամեն մի ճամափաբաժանին՝ մասնատվում եմ նորից։

Ամեն մի ընտրությամբ՝ չընտրված եմ թողնում հազար ուրիշ ընտրություն, չբացայատված եմ թողնում ուրիշ աշխարհներ, ծովեր, կղզիներ, աստղեր ու գալակտիկաներ, չսիրված եմ թողում քեզ ու սիրում եմ ուրիշին։

Դուք նույնն եք, դուք նույնն եք բոլորդ, այդ ես եմ, որ բաժանված եմ ինքս ինձնից։

Արվեստի մասին

Կարծում եմ ինձ համար գտել եմ արվեստի սահմանումը։ Արվեստը երկկողմանի սեր ստեղծագործություն է։ Մի կողմից՝ արվեստագետը/գրողը/արտիստը, մյուս կողմից՝ ընթերցողը/դիտողը/հանդիսատեսը։

Լվացքի մեքենայի ինստրուկցիան կամ ընտրական օրենսգիրքը դրա համար արվեստ չեն՝ քանի որ ընթերցողը ստեղծագործության մասնակից չէ․ այնտեղ մեկնաբանության տեղ չկա։

Ու ինձ թվում է, որ արվեստագետի խնդիրը այդ երկուսի միջև հավասակշռություն գտնելն է․ այնպես չլինի, որ հանդիսատեսին ստեղծագործելու տեղ չմնա, և այնպես չլինի, որ հանդիսատեսը մենակ մնա իր մեկնաբանության հետ։

Իհարկե, եթե երկուսն էլ ստեղծագործության մասնակից են, հարց է ծագում՝ այդ դեպքում հեղինակային իրավունքը ո՞ւմ շունն է պատկանում։

բրիտանացու ու հոլանդահայի զրույցից

Երեկ ընկերներիցս մեկի ծնունդին ― Պրոցեսում ― մի տղա կար բրիտանիայից, որը այստեղ՝ Հայաստանում, ազգային փոքրամասնությունների մասին հետազոտություն է անում։ Նրա կողքին էլ նստած էր Նաիրին, ով ծնվել , բայց մի քանի տարի առաջ տեղափոխվել է Հայաստան ու հիմա այստեղ է ապրում։

Ուրեմն Նաիրին պատմում էր իր խնդիրների մասին Նիդերլանդներում։ Ասում էր, իմ մշակույթը միշտ փակ դռների հետևում է եղել, իմ ինքնությունը միշտ անծանոթ ու անհասկանալի էր մյուսների համար։ Պատմում է, որ մի անգամ ձեռքն էր ընկել համաշխարհային պատմության մասին մի հաստափոր գիրք ու դրա մեջ ոչ մի հիշատակում չէր գտել հայերի մասին, ու որքա՜ն էր հիասթափվել դրանից։

Բրիտանացին էլ այդ ժամանակ ասեց, որ ինքը ռեֆորմացված հրեա է։ Նա, հակառակը, երբեք իրեն օտար չի զգացել Բրիտանիայում։ Ասում է, մի անգամ Երուսաղեմում է եղել ու հասկացել է, թե քիչ ընդհանուր բան կա իր ու այնտեղի ուղղափառ հրեաների մեջ։

Մենք մտածեցինք, որ հավանաբար Նաիրիի ու Մաքսի (բրիտանացու) տարբերությունը լեզուն է։ Մաքսը երբեք եբրայերեն չի խոսացել, նույնիսկ նրա նախնիները գերմանախոս են եղել։

Նաիրին շարունակեց պատմել, որ իրականում շատ լավ է զգում իրեն Հայաստանում։ Առաջին անգամ կյանքում պետք չի ոչ ոքի բացատրել, թե ով է ինքը, թե ովքեր են հայերը, ու ինչու են հեռավոր Նիդերլանդներ հասել։ Ու մեկ էլ ասում էր, որքան էլ վատ լինի Հայաստանում, պետք է լավատես լինել ու փորձել երկիրը ավելի լավը դարձնել։ Ասում էր, ինչ կլինի, եթե չլինի Հայաստանը, ահավոր կլինի։

Ես լսում էի նրան, ու ես էլ էի մտածում, որ ահավոր կլինի։ Դա նման է նրան, որ դու երբեք չես կարող սեփական տուն ունենալ, կարող ես ուրիշների տանը հյուրընկալվել ― լավ կամ վատ տներ, աղքատիկ կամ շքեղ ― բայց երբեք ոչ քոնը։

Վերջում, ես ու Նաիրին միասին դուրս եկանք ու Թումանյանով քայլելիս նա պատմեց նաև Նիդերլանդներում իր և արսկահայ ծնողների հարաբերությունների մասին։ Ասում էր, վերջիններիս համար շատ դժվար էր հասկանալ, որ ես կարող է երեկոյան փաբ գնամ ու ուշ տուն վերադառնամ։ Նրանք ուզում էին, որ ես իրենց նման ապրեմ, ասում էր, ես կռվում էի նրանց հետ, ասում էի, եթե Ջուղայում մնացած լինեիք, այդպես կապրեի, բայց հիմա դու այլ երկիր եք եկել չէ՞, ես ինչ մեղք ունեմ։

Տուն քայլելիս ես մտածեցի, թե ինչպիսին կլիներ, Նաիրին, եթե նրա ծնողները երբեք Ջուղայից հեռացած չլինեին․․․

40%-ը կամ Աչքից հեռու, սրտից հեռու

Էսօր հեռավոր ազգականներիցս մեկն էր ելեկ մեր տուն։ Աշխատում է Մալաթիայի տոնավաճառում, սուրճ է վաճառում։ Մի քանի ամիս առաջ թե երբ, չգիտեմ կոնկրետ, ցրտից հոդը ձևախախտվել է ու հիմա շատ դժվարությամբ է քայլում՝ կաղալով․․․

Եկել էր մեր տուն օգնություն խնդրելու, քանի որ վարձը չմուծելու պատճառով կտրել հոսանքը։ Այս ցրտին․․․ Ասում է մինչև կանգառից ձեր տուն հասա, ոնց֊որ դժոխքով անցնեի։ Ճանապարհին ոչ մի մեքենան չէր կանգնել, որ օգներ նրան։

Սիրտ ճմլվում էր լսելուց․․ Ինչո՞ւ պետք է սենց լինի։ Ինչո՞ւ ենք մենք այսքան եսասեր։ Մենք, որ քիչ թե շատ սոցիալապես ապահով ենք, մոռանում ենք, որ առաջին ձյան այս օրը ինչքան միայնակ ու սոցիալապես անապահով մարդիկ կան, որ ցուրտ սենյակների մեջ են ու տաքանալու միջոց չունեն։ Որոնք չոր հացով են յոլա գնում, կամ նույնիսկ առանց դրա։

Ինչո՞ւ։ Որովհետև մենք նրանց չենք տեսնում մեր սրճարաններում, փաբերում, սուպերմարկետներում ու մեր իվենթներում․․․ Ոնց ասում են, աչքից հեռու, սրտից հեռու։