Բլոգ կա՝ մտնում ես, ոնց֊որ գյուղ մտնես, քաղաք մտնես, չէ՝ երկիր մտնես։ Իրա գույներով, իրա աշխարհով, իրա լեզվով։
Մտնում ես, զբոսնում ես էդ կախարդական երկրով։ Լսում ես զրույցներ, պատմություններ, շշունջներ։ Ու ժամանակ ա լինում՝ հետաքրքրությունից եռում ես․ տեսնես ո՞վ ա։ Աղջի՞կ ա, թե՞ տղա ա։ Եթե աղջիկ ա՝ տեսնես սիրո՞ւն ա։
Ու սրանով բլոգը տարբերվում ա սոցիալական կայքից․ բլոգում ծանոթանում ես մարդու ներաշխարհի հետ, սոցիալական կայքում՝ նրա արտաքինի, նրա սոցիալական դիրքի հետ։ Էնտեղ մտնում ես՝ տեսնում ով ա, երբ ա ծնվել, ինչ ֆիլմ ա նայել, ինչ ա սիրում լսել, քանի ընկեր ունի, սիրած ունի թե չէ, քանի սրամիտ ստատուս ա գրել, քանի լայք ա հավաքել․․․
Սոցիալական ցանցում բոլորը մի տեսակ իրար նման են, ինչքան էլ օրիգինալ նկարներ դնեն ու ինչքան էլ օրիգինալ մտքեր արտահայտեն։
Բլոգը ուրիշ ա։
Բլոգը, բացի այդ, ավելի ազնիվ ա։ Քանի որ սրտից եկող խոսք ա՝ ուղղված ողջ մարդկությանը։
նրա բախտը չէր բերել բնավ, քանի որ նա ծնվել էր տիեզերքի ամենաանկապ ու տշված մոլորակում։ հեռանալու մասին մտածելն անգամ անիմաստ էր, քանի որ սույն մոլորակի բնակիչները ամենաշատը կարային հասնեին իրենց միակ բնական արբանյակին, մի երկու հատ դրոշ տնկեին ու հետ դառնային։
բացի այդ, մեր թշվառ հերոսի սիրասուն ծնողները երբեք թույլ չէին տա նրան տանից այդքան հեռու գնալ, իսկ նա սովոր չէր այնպիսի քայլեր անել, որոնք դուր չեն գա ծնողներին կամ բարեկամներին, կամ հասարակությանը առհասարակ։
ուստի նա ստիպված էր ապրել նույն տաղտուկ ու անհետաքրքիր կյանքը, որ ապրում էին այս զավեշտալի մոլորակի միլյարդավոր բնակիչները։ ապրել ու մեռնել առանց հասկանալու, թե ինչ է կյանքը։ ապրել, բայց սրտի խորքում թաքուն հույս ու կարոտ փայփայելով։
Երևի նկատել եք, որ դիտորդական կազմակերպությունները ընտրությունները գնահատելիս ամենից հաճախ մեկ բան են շեշտում․ խնդիրները հիմնականում դրսի հետ են կապված, այն ինչ արվում է, տեղամասից դուրս է արվում։ Իսկ դրսում կատարվողը դժվար է վերահսկել, նկարահանել ու ապացուցել։
Բայց այսօր երկու տեսանյութ աչքովս ընկավ, որոնք այնքան ակնհայտ են ամեն ինչ ցույց տալիս, որ ավելի՛ քան բավարար են ապացույց համարվելու ու ընտրակեղծիքի մեղադրանքով քրեական գործ հարուցելու համար։ Հետաքրիրն այն է, որ տեսանյութերը նկարահանվել են զուգահեռ, կարելի է ասել խաչաձև և դրա շնորհիվ հիանալի կերպով վերականգնում են, այն, ինչ է կատարվել մայիսի 6-ին Կոմիտաս 54 հասցեում գտնվող ՀՀԿ ընտրական շտաբի մոտ։
Առաջին տեսանյութի հեղինակն է Կարեն Թովմասյանը։ Այստեղ մի քանի հետաքրքիր բան ենք տեսնում․
֊ Կոմիտասի պողոտայում չթույլատրված տեղում կանգնած է 3 երթուղային տաքսի։ Արաբկիրի ոստիկանության ավագ սերժան Ղազարյանը ոչինչ չի ցանկանում անել՝ պատճառաբանելով, թե դա ՃՈ պարտականությունն է,
֊ 3 երթուղային է կանգնած նաև Կոմիտասի անցուղում, նրանցից մեկը, որ անմիջապես ՀՀԿ շտաբի մուտքի դիմաց է, լեփ֊լեցուն է ու կարծես ինչ֊որ բանի է սպասում՝ շարժվելու համար։
Այստեղ «աշխատանք» են կատարում սպիտակ վերնաշապիկով մի երիտասարդ և միջին տարիքի մի տիկին։ Մենք գիտենք, որ ստելիս մարդիկ չեն կարող իրենց չմատնել, սակայն այս երկուսը մի այլ կարգի են իրենց մատնում։ Մարգարիտա Դավթյան անունով ներկայացող կինը (կարծես նույն այս Մարգարիտա Դավթյանն է), նախ ասում է, իբր լրագրող է և իբր երթուղայինով իրենց «կոլեկտիվին» են փոխադրում՝ ընտրություններին մասնակցելու, իսկ ավելի ուշ խոստովանում է, որ ՀՀԿ շտաբի աշխատող է։ Այդ ընթացքում սպիտակ վերնաշապիկավորը ― ձեռքին մի թուղթ ― մե՜կ երթուղայինին է մոտենում, մե՜կ տաքստիսներից մեկին՝ դրանով ցույց տալով, որ հավաքված 8-10 տաքսիները նույնպես մասնակցում են «կոլեկտիվին» փոխադրելու աշխատանքներին։
Իդեպ, ուշադրություն դարձրեք, թե ինչ ակնհայտ է սպիտակ վերնաշապիկավորը իրեն մատնում։ Երկրորդ տեսնյութի (Խախտումներ 1) 2:30 հատվածում նա շինծու զայրույթով լրագրողուհուն հարցնում է՝ «Որ ցույց տանք, ցուցակ չլինի, կկորե՞ս ստեղից ու էլ չե՞ս երևա», ապա ինքն էլ իր ասածից վախեցած փախչում է (բա որ լրագրողը ասեր՝ հա, ցո՛ւյց տուր)։
Վերադառնանք առաջին տեսանյութին։ Մարգարիտան այլևս չկարողանալով նոր ստեր հորինել, փորձում է թեման «ցրել», երբ ՀՀԿ շտաբից դուրս է գալիս մի աղջիկ ու հարցնում ― «Մնաց երկու հատ չէ՞ անենք»։ Դրանից հետո որոշ ժամանակ անց լեփ֊լեցուն երթուղայինը հեռանում է, և մնում են երկուսը։
Երկորդ երթուղայինը դեռ կիսով չափ դատարկ է։ Ի՛նչն է ուշագրավ, ներսում նստածները ոչ թե ծեր ու աղքատ մարդիկ են, ինչպես ես կսպասեի, այլ երիտասարդ կանայք/աղջիկեր, որոնք հազիվ թե կարիքից դրդված են որոշել այս «աշխատանքը» անել։ Նրանք շրջիկ քվեարկողնե՞ր են, միանգամյա՞ քվեարկողնե՞ր, թե՞ այլ քվեարկողներ ընտրամաս տանողներ, դա պետք է պարզեն իրավապահ մարմինները, բայց այստեղ դա այքան էլ կարևոր չէ։
Երկորդ տեսանյութում շատ լավ երևում է, որ անընդհատ խմբերով մարդիկ են մտնում ՀՀԿ շտաբ ու դուրս գալիս։ Խմբերով մարդիկ են մոտենում վարդագույն շրջազգեստով աղջկան․ վերջինս նրանց կա՛մ ինչ֊որ բան է ուզում փոխանցել, կա՛մ ինչ֊որ բան պայմանավորվել, բայց լրագրողուհի Արեգնազը անընդհատ «խոչընդոտում» է նրա աշխատանքը ու նա ստիպված է խույս տալ։ Հավաքված մարդկանց նկարահանումը պարզապես ահաբեկել է, նրանք իրենց վախը փորձում են ծածկել կեղծ վրդովմունքով ու չհնչած մեղադրանքները հերքելով։
Քանի՜֊քանի՜ այսպիսի մարգարիտա֊դավթյաններ մայիսի 6֊ին իրենց գործը կարողացել են հանգիստ անել, և ոչ մի լրագրող կամ դիտորդ նրանց չի խանգարել։
Սաթենիկը ինչ-որ բան էր մեջբերել մարդու՝ ինքն իր հետ լինելուց խուսափելու մասին։ Հիշեցի, որ դրան շատ նման մի նախադասություն ― չեմ հիշում ումից, որտեղից ― տարիներ առաջ արտագրել եմ տետրերիցս մեկի մեջ։ Գրադարակի տակից հանեցի, քանդեցի հին թղթերի կապոցները՝ այդ տետրակը գտնելու հույսով, բայց ի զուր, չկարողացա գտնել։
Որպեսզի ամեն ինչ ի զուր չլինի, վերցրեցի ու սկսեցի թերթել հին տետրակները։ Արտագրված ու իմ գրած բանաստեղծություններ, օրագրային գրառումներ, հոռետես փիլիսոփաների խոսքեր։ Վախ ու միայնության սուր զգացում էր թաքնած տողերի մեջ։ Բայց տարիների հետ, տետրերում սկսում էին երևալ մեջբերումներ արձակից ու պատմագիտական գրականությունից (դրանցից շատերը վերաբերում էին Արցախի պատմությանը՝ առցանց պատերազմներում կռվան օգտագործվելու համար), գծագրեր ու քարտեզներ, գրառումներ ապագա ծրագրերի մասին։
Այստեղից սկսվում է Վիքիպեդիայի ժամանակաշրջանը և ավարտվում էր թղթի վրա գրառումներ անելու դարաշրջանը։ Նորից նայելով թղթերի կապոցին, ես մի պահ մտածեցի, որ դրանց մեջ մահացել է միայնությունը։ Մենակ լինելն հիմա ինձ համար նշանակում է լինել ինքս ինձ հետ, և ոչ թե ինչպես առաջ՝ կանգնած լինել ահավոր դատարկության առաջ, զգալ, որ մեկուսացած ես մնացած մարդկությունից։
Հաջորդ կապոցի մեջ էսքիզներ ու յուղանկարներ էին։ Այս նկարները դատարկությունից ու գորշությունից փախչելու համար իմ ստեղծած աշխարհի մասնիկներն են։ Ամեն մի նկարին նայելիս, իմ մեջ վերականգնվում էր նույն զգացողությունը, սարսուռը, երազանքը, որ ապրել եմ այն նկարելիս։ Այստեղ կան չստացված նկարներ, նույնիսկ չափազանց անհաջողնորը, բայց նաև մի քանիսը, որոնք հիմա մտածեցի, որ շատ լավն են։ «Նրանք այս կապոցի մեջ երկար են սպասել», անցավ մտքովս։ «Ես ձեզ կհանեմ ու կկախեմ պատիցս», խոստացա։ Բայց ոչ այս տան, կկախեմ իմ տան պատից։
Վերջին նկարը 5 տարի առաջ էր նկարված։ Դրանից հետո՝ էլ ոչ մի նկար։ Ես հիշեցի, թե ինչպես մի օր ատելությամբ ու թշնամանքով կապեցի վրձիններս ու մատիտներս, փաթաթեցի թղթի մեջ ու պահեցի դարակի մեջ՝ խորը մի տեղ։ «Դուք մեղավոր եք իմ միայնության համար», մտածել էի ես։ «Վերջ։ Հերիք ինչքան տանը փակված մնացի։ Հիմա ուզում եմ դուրս գալ։ Ուզում եմ փող աշխատել, ուզում եմ շփվել մարդկանց, իրական կյանքի հետ։»
Ես հիմա հասկանում եմ, որ դա այն կետն էր, երբ հաղթահարել էի «իրական կյանքի» նկատամամբ վախը։ Դա այն կետն էր, որտեղ վերջանում է միայնությունը։
Վերջին անգամ նրանց վրա հայացք նետելով, նորից կապեցի նկարներն ու թղթի կտորները ու դրեցի դարակի տակ։ Նրանց մեջ ինչ-որ կանչող բան կա։ Ո՞ւր են կանչում․ չգիտեմ։
Ինձ թվում է մեր ընտրական/քաղաքական համակարգում մի քանի փոփոխություններ են անհրաժեշտ (դե ի հարկե ավելի շատ փոփոխություններ են պետք, բայց իմ մտքով սրանք են անցել)․
* Կրթական ոլորտում կարևոր պաշտոնների (դպրոցի տնօրեն, համալսարանի ռեկտոր) համար պետք է պարտադիր դարձնել անկուսակցական լինելը։ Դպրոցները ու համալսարանները այն վայրն են, որտեղ ձևավորվում է մեր մտածողությունը հետևաբար ես կուզեի, որ դրանք ամբողջովին չեզոք լինեին (ի հարկե հնարավոր է կուսակցական լինել և պաշտոնը չծառայացնել քաղաքական նպատակներին, բայց մենք դրանից շատ հեռու ենք)։
* Պարտադիր անկուսակցական պետք է լինեն նաև ընտրական հանձնաժողովների նախագահները։ Դիտորդություն իրականացնելու ընթացքում նկատել եմ, որ կուսակցական նախագահը այնուամենայնիվ շահագրգռված է, որ իր կուսակցության ղեկավարը հնարավորինս շատ ձայներ ստանա (հեչ չլինի նա հակառակորդ թեկնածուի քվեներից մի քանի հատ ավել անվավեր կհաշվի)։
* Նախընտրական շրջանում արժի անվճար եթերաժամ հատկացնել ոչ միայն թեկնածուներին, այլև քաղաքացիական խնդիրներով զվաղվող ՀԿ-ների։ Դա կարող է լինել մրցութային կարգով։ Նման ձևով մենք կարող ենք հասարակության մեջ ձևավորեկ ու զարգացնել քաղաքացիական գիտակցությունը։
Ինձ թվում է մեր ունեցած խնդիրները կապված չեն միայն կոնկրետ անձանց հետ։ Խորքային հարթակում դրանք համակարգային ու սոցիալ-մշակութային են։ Մենք կարող ենք փոխել այսօրվա իշխանություններին ― դա հրաշալի կլինի ― բայց արմատական փոփոխության հասնելու համար մեզանից շատ ավելին է պահանջվելու։
Անցած ընտրությունների ընթացքում ամենակարևոր խնդիրն ինձ թվում է «վարչական ռեսուրսի օգտագործում» կոչվածն էր։ Նախընտրական շրջանում այն դրսևորվում է քարոզչության ձևով (ուղղակի կամ անուղղակի քարոզչություն դպրոցներում կամ քարզչություն ՏԻՄ ներկայացուցչի կողմից) և բուն քվեարկության ընթացքում ընտրությունների միջամտության և ընտրողների ուղղորդման ձևով։
Այս խնդիրը ավելի է խորացնում, կարելի է ասել կրկնապատկում է քաղաքացիական մշակույթի (գրեթե) բացակայությունը։ Մենք, օրինակ, տեսնում ենք, թե ինչպես են մարդիկ պաշտպանում դպրոցում քարոզչություն իրականացնող տնօրենին (փոխանակ դրա դեմ բողոքելու), թե ինչպես է օրինակ տարբեր քաղաքական հայացքներ ունեցող մարդկանց միավորող մշակութային կառույցի նախագահը կոչ է անում ընտրել Սերժ Սարգսյանին։
Արդյունքում ստացվում է, որ գործող նախագահի (կամ նրա կողմից աջակցություն ստացող թեկնածուի) հետ պայքարող մյուս թեկնածուները պայքարում են ոչ թե վերջինիս հետ, այլ պետության հետ։ Այդպես ընտրությունները դառնում են ոչ հավասար և ոչ արդարացի։
Հետևաբար, կարելի է ասել, որ փետրվարի 18-ին ոչ արդար ընտրություններում հաղթեց Սերժ Սարգսյանը։
Ի դեպ, Սերժ Սարգսյանը ինքը, նորմալ էր գնահատել, որ ՏԻՄ ղեկավարները կօգտագործեն իրենց դիրքը՝ իր հաղթանակն ապահովելու համար։ Իսկ հետընտրական շրջանում մենք տեսնում ենք, որ հրաժարական են տալիս այն քաղաքապետերը ու այն մարզպետը, որոնց դա չի հաջողվել։ Փաստորեն նրանք ուղղակի կամ անուղղակիորեն պարտավորված են եղել ապահովել Սարգսյանի հաղթանակը ու դրա ձախողումը այնքան լուրջ է եղել նրանց համար, որ ստիպված են եղել հրաժարական տալ։
Ինձ, որպես Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացի, դա լրջորեն մտահոգում է։ Ինձ մտահոգում է այն, որ դժվար է ՏԻՄ ղեկավար դառնալ, եթե դու խոշոր կուսակցույթուններից մեկի անդամ չես։ Որ անկուսակցական ՏԻՄ ղեկավարները շատ չանցած դառնում են ՀՀԿ-ական։ Որ մեզ մոտ պորտֆելներ ու պաշտոններ են ստանում ոչ թե այն մարդիկ, ովքեր ունեն անհրաժեշտ գիտելիքներ, այլ «կուսակցական աշխատանք» կատարած մարդիկ։
Ինչպես ասում է Իմանդեսը, եթե սա ժողովրդավարություն է, ապա այն ամենևին իմ ժողովրդավարությունը չէ։ Երբ Սահմանադրությունը ասում է՝ Հայաստանի Հանրապետությունում իշխանությունը պատկանում է ժողովրդին (այսինքն ինձ), ես չեմ կարծում, որ դա փոխաբերական կամ հարաբերական իմաստ ունի։
