Օր 1․ Արտասահմանում

Եթե չհաշվենք Անդրանիկին (որին մի շաբաթ առաջ հանդիպել էի Ռոթերդամում), Նիդերլանդներում առաջին անգամ հայերի հանդիպեցի Արնհեմի կայարանում։ Դեռ բավական հեռվից ես հասկացա, որ հայեր են։ Չգիտես ինչից ոգևորված տղամարդը գոռգոռում էր կնոջ ու աղջկա վրա, իսկ վերջիններս սկսված նայում էին՝ չհամարձակվելով ծպտուն հանել։ Նրանց նայելով երկու հակասական ցանկություն ունեի. մոտենալ փաթաթվել ու ասել՝ «բարև, ախպեր, հա՞յ ես» ու բռնել օձիքից ու գոռալ «ո՞նց ես քեզ պահում ստեղ այ սրիկա՛»։ Դեռ տատանվում էի երկու տարբերակների միջև, երբ գնացքս շշվացրեց ու ես վազեցի, որ չուշանամ։

Ժամը 16:03-ին Զեյվենարի կայարանում Սերվասն ու Հաննան արդեն ինձ էին սպասում։ Էստեղից մինչև իրենց գյուղ՝ Լոբից, մեքենայով կես ժամվա ճանապարհ էր։ Այդ ընթացքում Սերվասը հասցրեց ահավոր լիքը մանրամասներ պատմել իրենց շրջանի պատմությունից, մշակույթից և տնտեսությունից։ Լսում եմ, մեկ էլ ականջովս ընկավ որ ասում է՝ «սա Հոլանդիայի ամենաաղքատ շրջանն է»։

― Ի՞նչ,― անակնկալի եկած հարցնում եմ ես։
― Ըհըն, մարդիկ ստեղ աղքատ մեռնում են։

Որոշակիորեն ապշած՝ պատուհանից դուրս եմ նայում. փողոցի երկու կողմերում ծաղիկների ու կանաչի մեջ թաղված տներ էին, որոնց վրա աղքատության հետք անգամ չկար։ Տներից բացի երևում էին անծայր ձգվող դաշտեր, ապա մեկ-երկու գործարան։ Մի պահ ճանապարհին երևացին երկու հեծանվորդ. նրանք պրոֆեսիոնալ հեծանիվներով ու պրոֆեսիոնալ հեծանվորդի հագուստով էին, չնակած երևում էր, որ սիրողական են։ Աղքատ մարդիկ նման բան իրենց թույլ չեն տալիս։ Ես նայեցի Սերվասին՝ տեսնելու կատակ հո չի՞ անում, բայց նա արդեն այլ բան էր պատմում։

Տուն հասնելուց և մի քիչ հանգստանալուց հետո, վերցրինք հեծանիվներ՝ շրջակայքում պտտվելու համար։ Ու միայն այդ ժամանակ սկսեցի հասկանալ, թե ինչ նկատի ուներ Սերվասը։ Աջ ու ձախ՝ վաճառվող տների ցուցանակներ էին. գրողը տանի, մոտավորապես երկու տնից մեկը վաճառվում էր։ Թվում էր, թե մարդիկ ինչ-որ համաճարակից փախչում են էստեղից։ Իրականում գնում են, որովհետև գործ չկա։ Նիդերլանդներում, եթե գործազուրկ ես դեռ պետությունից ահագին նպաստ ես ստանում, բայց հոլանդացին չի ուզում նպաստով ապրել, դրա համար տեղափոխվում է այնտեղ, ուր կարելի է գործ գտնել։ Մտածեցի, ստացվում է, որ «աղքատ լինել» այստեղ նշանակում է ― սնանկանում է համայնքը, իսկ մարդիկ շարունակում են քիչ թե շատ նորմալ ապրել՝ շնորհիվ պետության սոցիալիաստական կարգերի։

Մի քանի րոպե էր ինչ դուրս էինք եկել վերջին գյուղից, Սերվասը շրջվեց դեպի ինձ.
― Անձնագիր ունե՞ս մոտդ։
― Ի՞նչ
― Անցնում ենք գերմանական սահմանը…

Եվ իրոք, չնայած ոչ մի ցուցանակ չտեսանք, մենք հայտնվել էինք Գերմիանիայում։ Այստեղ սահմանի վրա մի փոքրիկ բլուր կա (հոլանդական չափանիշներով՝ «սար»), որի վրա կառուցված է մոտ հազար տարեկան գոթական ոճի մի եկեղեցի։ Եկեղեցու կոքին քեմփերներ էին կանգած. ինչպես պարզվեց բոլորն էլ Հոլանդիայից։ Դրանցից մեկի կողքին շանը ման տվող մի աղջիկ երևաց՝ տիպիկ հոլանդուհու արտաքինով։ Մենք նստել էինք մի նստարանի վրա ու լիմոնադ էինք խմում։ Սերվասի կինն ասաց.

― Այդուամենայնիվ, ոնց-որ արտասահմանում լինենք։

Ամուսինը գլխով արեց։

― Ինձ համար էլ,― համաձայնեցի ես նրանց հետ։

Հետո իրենց տանը, մենք դեռ ահագին զրուցեցինք մինչև ուշ գիշեր։ Սերվասը բավական հետաքրքիր մարդ դուրս եկավ, ինչպես սովորաբար լինում են շատ ճամփորդած ու շատ կարդացած մարդիկ։ Երիտասարդ տարիքում ավտոստոպով թափառել էր Եվրոպայի բոլոր անկյուններում. ասում էր՝ վերցնոմ էր մի քնապարկ ու գնում էր «կորելու»։ Հետո ցույց տվեց Ալժիրում արած լուսանկարները, որտեղ եղել էր քաղաքացիական պատերազմի շրջանում։ Սերվասենց տանը ահավոր շատ էին գրադարակները՝ չկար մի սենյակ, որի գոնե մի պատը գրքերով ծածկված չլիներ։ Ես քնեցի ձեղնահարկում՝ Էվայի սենյակում։ Ցերեկը Հաննան պատմել էր, որ Էվան ընկերոջ հետ արձակուրդի էր Ավստրիայում։ Պատմել էր ինչպես ամենասովորական բանն աշխարհում։ Ինձ էլ դա սովորական էր թվում այդ պահին ու անսովոր էր թվում, որ դա ոչ միանշանակ կարող է լինել ինչ-որ տեղ այս երկրագնդում։

Այդուամենայնիվ, արտասովոր էր այդտեղ Էվայի սենյակում քնելը՝ երաժշտական գործիքներով, աննորմալ շատ գրքերով ու դպրոցական լուսանկարներով շրջապատված։ Այնտեղ Գերմանիայիում ես իրոք ինձ արտասահմանում էի զգում։ Իսկ այստե՞ղ։

Օր 0․ Նախապատրաստություն

Ամեն ինչ սկսվեց նրանից, որ ես Ամստերդամում կացարան ունեի մինչև ամսի 31-ը․ հետո պետք է տեղափոխվեի մեկ այլ քաղաք՝ Բելգիայում, որտեղ սակայն սենյակիս բանալին ստանալու էին մյուս ամսվա 4֊ին։ Հոսթելներում մնալու փող չունեի, այնպես որ ինձ թվում էր միայն մեկ տարբերակ կա․ գնալ Բրյուսելում ապրող հորաքրոջս տանն անց կացնել այդ 5 օրը։ Գիտեի, սակայն, որ այնտեղ ահավոր ձանձրանալու էի։ Դեռ չէի կողմնորոշվել ինչ անել, մեկ էլ ՖԲ֊ով գրեց տեղացի ծանոթներիցս մեկը․ «Հոլանդիայո՞ւմ ես։ Չե՞ս ուզում գաս մեր գյուղը տեսնես»։ Նրանք ապրում են երկրի մյուս ծայրում՝ գերմանական սահմանի մոտ։ Այդքան էլ մոտ ծանոթներ չէինք, բայց բռնեցի ու գրեցի․ «Հաճույքով, իսկ գիշերելու տեղ կա՞»։ Արձագանքը եղավ․ «Կա, աղջիկները արձակուրդի են, կարող ես մի գիշեր այստեղ մնալ»։

Այդ ժամանակ արդեն պարզ էր թե ինչ եմ անելու։ Գրեցի մեկ այլ տեղացի ընկերոջ․ մի աղջկա, որին հանդիպել եմ հինգ տարի առաջ Հայաստանում (նա evs֊ով կամավորություն էր անում մեզ մոտ ու բլոգ էր գրում հայաստանյան իր տպավորությունների մասին)։ «Ես Հոլանդիայում եմ․ հանդիպե՞նք։ Կարող եմ գալ քեզ մոտ»։ Շատ չանցած ստացա ակնկալվող պատասխանը․ «Հանդիպենք: Ուզում ես, կարաս տանս գիշերես»։

Ծանոթներն ապրում էին Արնհեմից ոչ շատ հեռու՝ Հոլանդիայի արևելյան սահմանին։ Աղջիկը Դեն Բոշում էր՝ հարավային֊կենտրոնական հատվածում։ Մի քիչ փնտրտեցի ցանցում, Արնհեմ քաղաքից ոչ շատ հեռու, անտառոտ մի տեղ հոսթել կար, որից էժանը հնարավոր չէր գտնել այս երկրում․ օրը «ընդամենը» 20 եվրո։ Ամրագրեցի մեկ գիշերվա համար։ Ստացվեց երեք գիշեր․ մեկ գիշեր էր բաց մնում։ Առաջին գիշերը մնալու էի ծանոթների տանը, երկորդը՝ անտառում, երրորդը՝ աղջկա մոտ։ Դեհ, մտածեցի․ այդ մի գիշերն էլ կքնեմ որևէ զբոսայգում, ինչ է եղել որ։

Հոլանդիայում ճամփորդելն առանձնահատուկ հաճելի դարձնող բաներից մեկը «չիփքարտն» է։ Միայն մեկ քարտով քո տրամադրության տակ է երկրի տրանսպորտային վիթխարի ենթակառուցվածքը․ գնացք, ավտոբուս, տրավմայ, մետրո։ Քարտիդ մեջ գումար ես լիցքավորում, որևէ տրանսպորտ նստելիս չեքին ես լինում (քարտդ պահում ես ընթերցող սարքի վրա) ու իջնելուց էլ նույն ձև չեքաութ ես լինեում։ Համակարգը հաշվում է, թե քանի կմ ես ճամփորդել ու համապատասխան գումար է գանձում քարտիցդ։

Ամսի 31-ի կեսօրին վերցրեցի փոքրիկ ճամպրուկս ու դուրս եկա արդեն նախկին բնակարանիցս։ Կայարանում քարտս լիցքավորեցի 50 եվրոյով, ապա չեքինվեցի Նայմեյխեն ուղևորվող գնացքում։ Նայմեյխեն չհասած իջնելու էի Արնհեմում, ապա մեկ այլ գնացքով հասնելու էի Զեյվենար, որտեղ էլ ծանոթներս խոստացեկ էին ժամը 16։00-ին դիմավորել ինձ ու մեքենայով տանել իրենց գյուղ՝ Լոբից։

բանալին

բանից պարզվում է մեր շենքի բոլոր բնակարանները նույն բանալիով են բացվում։ անհավատալի է, բայց այո։

սկզբում դա բացահայտեց հարևանուհիս՝ պատահաբար ներքևի հարևանի դուռը բացելով (մենք այն ժամանակ մտածեցինք, որ գուցե միայն այդ երկու դռներն են)։ այսօր էլ ես, շփոթվեցի, մի հարկ ավել բարձրացա ու մտա վերևի հարևանի բնակարանը։

մտնում եմ ու «տանս» հատակին նստած է մի երեխա․ նայում է ինձ շեկլիկը ու ժպտում։

― հմ,― մտածում եմ,― երբ առավոտյան տանից դուրս եկա, կարծես թե երեխաներ չունեի։

ապա նորից դուրս եմ գալիս, ու մի կերպ հասկանալով տեղի ունեցածը իջնում եմ մի հարկ ներքև։ լավ է որ երեխայի իսկական հայրիկը հետևիցս դուրս եկավ ու բոլոր կասկածները փարատվեցին։

շենքի բոլոր դռները հար նման են իրար։ այնպես որ կարելի է շփոթվել ու ասենք հարևանի կնոջ ծոցը մի գիշեր քնել (մանավանդ եթե ուշ ես տուն գալիս)։ կամ ասենք, առանց շփոթվելու, մի գիշերվա մեջ 80 բնակարան կողոպտել։

իսկ գուցե իմ բանալին քաղաքի բոլո՞ր դռներն է բացում։

Ճստո կապիտալիստները

Աութդամում (Uitdam) երկու գյուղացի տղա հեծանվաարահետի կողքին սեղանիկ էին դրել ու լիմոնադ էին վաճառում։ Մեծը մի 6-7 կլիներ, փոքրը հազիվ մի 4։ Իջա հեծանիվից ու գին հարցրի։ Լիմոնադ/գարեջուրը 2 եվրո արժեր, իսկ կողքի տոպրակով սալորը՝ 1։ Կողքից գյուղի աղջիկներից մեկը միջամտեց․

― Բայց էդպես ճիշտ չի, սալոր աճեցնելու համար ավելի շատ աշխատանք է պետք։

Ես որ ուզում էի լիմոնադ խմել, բայց ափոսում էի 2 եվրոն, միացա աղջկան․

― Ըհըն, իսկ սրանց եղած֊չեղածը ջուր է։

Տարիքով մեծ տղան մեր փաստարկների տակ խեղճացած նայեց կոլայի ու հայնեկենի թիթեղյա բանկաներին, որոնք լողում էին ջրի մեջ (մի քանի ժամ առաջ ջրի փոխարեն հավանաբար սառույց էր եղել), հետո սալորին, հետո կտրուկ պատասխանեց․

― Հա, բայց ես տենց շահույթ եմ ստանում։

DSCN3079

Տատիկ դառնալու մասին

Աֆրիկյանների այն օրվա ցույցի ժամանակ էր։ Ինքը՝

― Մի հատ սերբ ընկեր ունեմ, որ լիքը քաղաքացիական ակցիակների ա մասնակցել, բայց հիմա գնացել ա Գերմանիա ու ինձ էլ ա համոզում, որ գնամ։ ― Ես՝

― Ինչի՞

― Ասում ա, մեկա բան չի փոխվում։

― Բայց, ինչ֊որ բան փոխվում ա չէ՞։

― Հա, ես էլ եմ իրան ասում։ Բայց ինքը ասում ա, տենց մինչև փոխվի դու տատիկ կդառնաս:

― Գերմանիայում տատիկ չե՞ս դառնալու։

Թիթեղյա պատնեշ

Այսօր Աֆրիկյանների տունը շրջապատող թիթեղյա պատնեշը նման է Հայաստանում տիրող ապօրինի ու կոռումպացված համակարգին։ Նրա դեմ կանգնած քաղաքացիները փոքրաթիվ են ու կարծես անզոր։ Բայց այս փոքրաթիվ մարդիկ նույնիսկ մերկ ձեռքերով են դուրս գալիս այդ համակարգի դեմ՝ հարվածում են, չանգռում են․ արյունվում են ձեռքները, բայց նրանք ավելի ուժեղ են հարվածում։

Սրանք էն փոքրաթիվ մարդիկ են, որ գիտեն՝ պատնեշից այն կողմ իրենց պատկանող ժառանգությունն է։ Ու եթե ոչ իրենք, ապա ոչ ոք նրան չի կարող տեր կանգնել։

Ինչու է կարևոր Աֆրիկյանների ակումբի համար պայքարը

Ես միշտ մտածել եմ, որ Ցեղասպանության ամենավատ հետևանքներից մեկն ընդհատված պատմությունն է։ Այսինքն էն, որ քեզ ասում թե եսիմքանի հազար տարվա պատմություն ունես, բայց քո անմիջական շրջակայքում դու տեսնում ես ամենաշատը 50-60 տարվա պատմություն։ Ու դա, ինձ թվում է, ահագին սահմանափակում է հասարակության զարգանալու հնարավորությունը, քանի որ նման միջավայրում դժվար է ընկալել պատմության ու մշակույթի շարունակակությունը, հասկանալ թե այդ շարունակակության ո՛ր հատվածում ես գտնվում դու։ Դժվար է քեզ, որպես մշակութային մարդ, ամբողջական զգալ։

Ու հենց դա նկատի ունենալով, ես կարծում եմ, որ մեզ համար անասելի կարևոր է պահպանել 50-60 տարուց ավելի հին և մշակութային արժեք ունեցող ցանկացած շինություն։ Պահպանել ցանկացած գնով, հարկ եղած դեպքում պաշտպանել ատամներով։ Ցավոք, մենք երևանցիներս, դա այդքան էլ լավ չենք արել մինչև այժմ։ Արդյունքում կորցրել ենք Հին Երևանը գրեթե ամբողջությամբ։

Բայց գուցե սառույցը հիմա տեղից շարժվում է։ Այս վերջին մեկ-երկու շաբաթվա ընթացքում ակտիվիստների քաղաքացիների մի խումբ ամեն օր հավաքվում է Աֆրիկյանների ակումբի մոտ՝ թույլ չտալու, որ այն քանդեն։ 130 տարվա հնություն ունեցող հուշարձանը հռչակվել է հանրությանը պատկանող տարածք և այստեղ ամեն օր մշակութային և հասարակական միջոցառումներ են անց կացվում։ Աֆրիկյանների ակումբի համար պայքարը ոչ միայն 1 հուշարձանի ճակատագրի համար է։ Աֆրիկյանների ակումբն այն օջախն է, որտեղ ձևավորվում է իր մշակութային ժառանգությանը տեր կանգող հասարակությունը։ Ու ինձ թվում է, որ այս քաղաքի, այս երկրի ապագայի մասին մտածող յուրաքանչյուր երևանցի պետք է գոնե 1 ժամ անց կացնի Աֆրիկյանների բակում՝ իր մասնակցությունն ունենալու շենքի պաշտպանության գործին։

Սառույցը շարժելու համար պետք է, որ շարժողները շատ լինեն։

(ՖԲ-ում՝ խումբ, էջ, Թվիթերում/Սփյուռքում՝ #OccupyAfrikyans)

Ակտիվ քաղաքացիները Աֆրիկյանների ակումբի բակում։ Լուսանկարը՝ Նարեկ Ալեքսանյանի (հրապարակված Herq.am-ում)
Ակտիվ քաղաքացիները Աֆրիկյանների ակումբի բակում։ Լուսանկարը՝ Նարեկ Ալեքսանյանի (հրապարակված Herq.am-ում)